Ο λαϊκισμός και ο Ντόναλντ Τραμπ αποτελούν υπαρξιακή απειλή για το Διεθνές Δίκαιο και την παγκόσμια κοινωνία

Από την αρχή της προεδρίας του, ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ έχει καταστήσει σαφές ότι σκοπεύει να προσαρτήσει τον Καναδά και τη Γροιλανδία, τις οποίες θεωρεί ζωτικής σημασίας για τα συμφέροντα των ΗΠΑ. Στην περίπτωση της Γροιλανδίας δηλώνει ότι δεν θα διστάσει να χρησιμοποιήσει στρατιωτική δύναμη για να την προσαρτήσει - δηλαδή να εισβάλει την Δανία, μια σύμμαχο χώρα του ΝΑΤΟ. Πρόσφατα ο Πρόεδρος Τράμπ επέβαλει δασμούς σε αγαθά που εξάγονται στις ΗΠΑ απο την Δανία, τη Σουηδία, τη Γαλλία, το Ηνωμένο Βασίλειο, τη Νορβηγία, τη Ολλανδία, τη Γερμανία και τη Φινλανδία έως ότου οι χώρες αυτές υποστηρίξουν την προσάρτηση της Γροιλανδίας από τις ΗΠΑ.

Εδώ και πολύ καιρό, ο Αμερικανός πρόεδρος έχει καταστήσει σαφές ότι δεν σέβεται το κράτος δικαίου και το Διεθνές Δίκαιο. Μάλιστα, μόλις πριν από λίγες ημέρες δήλωσε ότι «δεν χρειάζομαι το διεθνές δίκαιο» και ότι ο μόνος φραγμός της παγκόσμιας εξουσίας του είναι η «δική του ηθική» και το «δικό του μυαλό». Η περιφρόνηση του Διεθνούς Δικαίου ήταν εμφανής σε όλους όταν δήλωσε ότι οι ΗΠΑ θα «καταλάβουν» και θα «κατέχουν» τη Λωρίδα της Γάζας. Το επιβεβαίωσε όταν διέταξε στρατιωτική δράση των ΗΠΑ κατά της Βενεζουέλας και τη σύλληψη του αρχηγού του κράτους της, κάτι που πιθανότατα συνιστά παραβίαση του άρθρου 2 παράγραφος 4 του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών.

Η ρητορική του Τραμπ δεν αποτελεί μόνο κάποια αλλοπρόσαλλα λόγια που εκφράζονται από ένα ασταθές άτομο. Αποτελούν τη βάση μιας στρατηγικής. Εκφράζουν το δίκαιο του δυνατού, δηλαδή ότι σε αυτο τον κόσμο μόνο «ο ισχυρός είναι σωστός». Αποτελούν βασικό δόγμα των σύγχρονων ακροδεξιών λαϊκιστικών ιδεολογιών που στο όνομα της ψευδο-«κυριαρχίας» αγνοούν το Διεθνές Δίκαιο, τα ανθρώπινα δικαιώματα, τους παγκόσμιους και περιφερειακούς θεσμούς, το ελεύθερο εμπόριο και τη διεθνή φιλελεύθερη τάξη. Αγνοούν τους θεσμούς και τα νομικά δόγματα που η ίδια οι ΗΠΑ πρωτοστάτησαν στην οικοδόμησή τους και που για πολλές δεκαετίες υπερασπιζόταν. Όμως ο λαϊκισμός δεν αποτελεί απο μόνο του μια ιδεολογία – αποτελεί μόνο μια στρατηγική για την απόκτηση και τη διατήρηση της εξουσίας.

Αυτό που πολλοί άνθρωποι στη Δύση, και ιδιαίτερα οι νέοι, αδυνατούν να καταλάβουν είναι ότι η ειρήνη και η ευημερία που ακολούθησαν τους δύο Παγκόσμιους Πολέμους δεν υπήρξε τυχαία. Ήταν το αποτέλεσμα της υιοθέτησης μιας διεθνούς παγκόσμιας τάξης που βασιζόταν σε διεθνείς νομικούς κανόνες, στη φιλελεύθερη δημοκρατία, στις ελεύθερες αγορές και τα ανθρώπινα δικαιώματα - που προωθούσε τη λογοδοσία, τη συνεργασία και την κατανόηση μεταξύ των κρατών.

Εάν δεν υπάρχει διεθνές δίκαιο, εάν δεν υπάρχουν διεθνείς δικαστήρια, τότε ποιος καθορίζει τι είναι σωστό και τι λάθος; Εάν δεν υπάρχουν οριοθετημένες συμφωνημένες αρχές συμπεριφοράς, τότε τι εμποδίζει οποιοδήποτε κράτος να αναλάβει μονομερώς οποιαδήποτε ενέργεια επιθυμεί; Όταν ο Τραμπ δηλώνει ότι η Γροιλανδία είναι απαραίτητη για τις ΗΠΑ και ως εκ τούτου θα την προσαρτήσει με τη χρήση βίας, τότε τι εμποδίζει την Κίνα να κάνει το ίδιο με την Ταϊβάν ή τη Ρωσία με τη Βαλτική και την Πολωνία, η και την Τουρκία με την Ελλάδα και την Κύπρο; Όταν ο Τραμπ δηλώνει ότι μόνο και μόνο επειδή «η Δανοί είχαν μια βάρκα εκεί πριν από 500 χρόνια δεν σημαίνει ότι τους ανήκει η γη», τότε τι εμποδίζει την Κίνα ή την Ιαπωνία να επαναλάβουν αυτόν τον ισχυρισμό κατά της Αυστραλίας ή της Νέας Ζηλανδίας; Τουναντίον, θα μπορούσε κανείς να υποστηρίξει ότι τους προσκαλεί να το κάνουν.

‘Εξαρση λαϊκισμού

Γιατί ένα μεγάλο πολιτικό κύμα λαϊκισμού έχει κάνει την εμφάνισή του την τελευταία δεκαετία στις ΉΠΑ και στις δυτικές Δημοκρατίες; Γιατί άνθρωποι γοητεύονται απο ηγέτες σαν τον Τραμπ και τη λαϊκιστική ακροδεξιά πολιτική του; Γιατί υπάρχει αυξανόμενη δυσπιστία προς τους δημοκρατικούς θεσμούς; Η απάντηση δεν είναι απλή γιατι ο λαϊκισμός είναι μία σύνθετη αναλυτική έννοια.

Ο λαϊκισμός συνδέεται στενά με καταστάσεις κρίσης. Οι επιπτώσεις της παγκόσμιας χρηματοπιστωτικής κρίσης το 2008 δεν μπορούν να υποτιμηθούν. Εξακολουθεί να αντηχεί σήμερα, καθώς επέφερε ένα σημαντικό πλήγμα στις δυτικές οικονομίες και υπονόμευσε την πίστη στην πολιτική και οικονομική τάξη και το χρηματοπιστωτικό σύστημα. Η πανδημία COVID-19 επιδείνωσε την άνοδο του λαϊκισμού. Ο προσωρινός περιορισμός ατομικής κυκλοφορίας, αυστηρές νομοθεσίες, η επιβολή υποχρεωτικού εμβολιασμού και η οικονομική ανασφάλεια προκάλεσαν αντισυστημική ρητορική και οργανωμένη παραπληροφόρηση, προπαγάνδα και διασπορά ψευδών ειδήσεων.

Η υπερ-παγκοσμιοποίηση που έλαβε χώρα τα τελευταία τριάντα χρόνια, ενώ παρήγαγε μεγάλα οφέλη όπως η οικονομική ανάπτυξη και η τεχνολογική πρόοδος, προκάλεσε επίσης ανισότητες και αποβιομηχάνιση στον δυτικό κόσμο. Πολλοί εργαζόμενοι εργοστασίων έχασαν τις δουλειές τους λόγω της μετεγκατάστασης παραγωγής στην Κίνα και σε άλλες αναπτυσσόμενες χώρες.

Τέλος, η μερική υιοθέτηση απο Δυτικές κυβερνήσεις της «κουλτούρας της αφύπνισης / woke culture» και ζητήματα όπως το μεταναστευτικό αποξένωσαν αρκετούς ανθρώπους και προκάλεσαν αντίσταση και συσσωρευμένο θυμό. Οι λαϊκιστές κατάφεραν να εκμεταλλευτούν αυτά τα φαινόμενα κατηγορώντας τις πολιτιστικές ελίτ ότι δεν έχουν επαφή με τους απλούς ανθρώπους. Δυστυχώς πολλές κυβερνήσεις δεν αφιέρωσαν χρόνο για να ενημερώσουν σωστά, πλήρως και αποτελεσματικά τον κόσμο και να δημιουργήσουν συναίνεση για αλλαγή. Ως αποτέλεσμα, ο δημόσιος διάλογος έχει συχνά καταληφθεί από συντονισμένες εκστρατείες παραπληροφόρησης, να επικρατεί η φασαρία και τα συνθήματα, και να εκτοπίζεται η ουσιαστική συζήτηση για κρίσιμα ζητήματα.

Ολιγάρχες τεχνολογίας και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης

Η άνοδος του λαϊκισμού έχει υποβοηθηθεί και ενθαρρυνθεί σημαντικά από τη δραστική εξάπλωση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Ενώ πλατφόρμες όπως το X (πρώην Twitter), το Facebook και το Tik Tok έχουν δώσει φωνή σε όλους τους ανθρώπους και από αυτή την άποψη έχουν εκδημοκρατίσει την πολιτική συμμετοχή, έχουν επίσης επιτρέψει τη παραπληροφόρηση, την εξτρεμιστική ρητορική και την πολιτική χειραγώγηση. Οι πλατφόρμες ελέγχονται από μια μικρή ομάδα δισεκατομμυριούχων ολιγαρχών τεχνολογίας, συνήθως με έδρα τις ΗΠΑ. Στο όνομα της «ελευθερίας του λόγου» επιτρέπουν, αν όχι ενθαρρύνουν, μια τέτοια παραπληροφόρηση για τις δικές τους προσωπικές ατζέντες και πολιτικές πεποιθήσεις. Η υποστήριξη του Έλον Μασκ στο ακροδεξιό πολιτικό κόμμα Εναλλακτική για τη Γερμανία (AfD) κατά τις γερμανικές εκλογές του 2025 και η εμφάνισή του στις εκδηλώσεις τους είναι απόδειξη αυτού.

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ενισχύουν συστηματικά συγκεκριμένο πολιτικό περιεχόμενο και καταστέλλουν συστηματικά άλλα. Διαμορφώνουν άποψεις και χειραγωγούν τους χρήστες. Οι αλγόριθμοι δημιουργούν θαλάμους ηχούς (echo chambers) ψευδούς περιεχομένου στους οποίους τα άτομα εκτίθενται κυρίως σε πληροφορίες που ενισχύουν τις προκαταλήψεις τους. Οι αλγόριθμοι προωθούν περιεχόμενο που προκαλεί αλληλεπίδραση (likes, shares), ανεξάρτητα από την ακρίβειά του – δεν υπάρχει μηχανισμός επαλήθευσής του. Ευνοούν το εντυπωσιακό περιεχόμενο που προωθεί τον θυμό και τον φόβο, καθώς είναι πιο πιθανό να υπάρχει μεγάλη αλληλεπίδραση και να γίνει κάτι «viral» όταν υπάρχει θυμός και συναισθηματική αντίδραση. Πολύ σπάνια μια θετική πολιτική δήλωση η θετική είδηση θα γίνουν «viral» στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Οι πολιτικοί που τροφοδοτούν τον θυμό, το μίσος και επενδύουν σε παιχνίδια επίρριψης ευθυνών και θεωρίες συνωμοσίας γίνονται εύκολα τάση και τυγχάνουν μεγάλης προβολής και προώθησης. ‘Έτσι, η απαξίωση των θεσμών και των πολιτικών αντιπάλων ειναι κατι εύκολο αφού η ταχύτητα με την οποία διαδίδονται ψευδείς πληροφορίες είναι πολύ μεγαλύτερη από την ταχύτητα επαλήθευσής τους.

Σήμερα, περισσότερο από ποτέ οι Δυτικές δημοκρατίες δέχονται επίθεση. Δέχονται εσωτερική επίθεση από εκείνους που ζητούν την επιστροφή στον μεσαίωνα. Από μεγιστάνες των μέσων κοινωνικής δικτύωσης στις ΗΠΑ που επιθυμούν να παρέμβουν στις ευρωπαϊκές εκλογές και να υποστηρίξουν ακροδεξιά λαϊκιστικά κόμματα όπως το κόμμα Μεταρρύθμιση του Ηνωμένου Βασιλείου του Νάιτζελ Φάρατζ, ο Εθνικός Συναγερμός της Μαρί Λεπέν, το κόμμα Εναλλακτική για τη Γερμανία (AfD) και τον Βίκτορ Όρμπαν στην Ουγγαρία. Ο κοινός παρονομαστής όλων αυτών είναι ο ακραίος εθνικισμός η ρητορική τους κατά της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Παρόμοιες παρεμβάσεις γίνονται στον Καναδά και την Αυστραλία. Δυστυχώς, δεν υπάρχουν ευρωπαϊκές πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης που να έχουν εκατομμύρια χρήστες. Η Ευρώπη είναι ευάλωτη γιατί έχει χάσει τον έλεγχο των μέσων κοινωνικής δικτύωσης τα οποία υπαγορεύονται από τις ΗΠΑ και την Κίνα.

Εξωτερικές παρεμβάσεις στις δημοκρατικές διαδικασίες

Συντονισμένες εξωτερικές παρεμβάσεις γίνονται στις ευρωπαϊκές, αμερικανικές και αυστραλιανές εκλογές με μεγάλες εκστρατείες επιρροής στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Ρωσικά bots «χακάρουν» αλγόριθμους, χιλιάδες ψεύτικοι λογαριασμοί μπορει να κατακλύσουν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης με δεκάδες ή εκατοντάδες χιλιάδες αναρτήσεις σε μία μόνο ημέρα. Στόχος της εξωτερικής παρέμβασης είναι η διαστρέβλωση και η ψευδής παρουσίαση γεγονότων. Υπαρκτά προβλήματα διογκώνονται τεχνητά, υπάρχει διασπορά ψευδών ειδήσεων, διαστρέβλωση γεγονότων, προώθηση της ρητορικής μίσους και χειραγώγηση των συναισθημάτων των ανθρώπων. Στόχος είναι η δημιουργία χάους προκειμένου να ενθαρρυνθεί η απώλεια της εμπιστοσύνης των πολιτών στους δημοκρατικούς θεσμούς και να διαλύσουν τις δυτικές κοινωνίες.

Τουναντίον, μέχρι σήμερα, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν αποτελούν σημαντικό πρόβλημα για χώρες όπως η Ρωσία, τη Κίνα και την Τουρκία, καθώς δεν είναι πλήρεις δημοκρατίες. Αυτές οι χώρες είτε απαγορεύουν εντελώς τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είτε τα καταστέλλουν σε μεγάλο βαθμό σε περιόδους αναταραχής. Για παράδειγμα, το Facebook και το X (πρώην Twitter) απαγορεύονται στην Κίνα και τη Ρωσία, ενώ σε πολλές περιπτώσεις έχουν μπλοκαριστεί και λογοκριθεί έντονα στην Τουρκία.

Το Διεθνές Δίκαιο

Το Διεθνές Δίκαιο και οι διεθνείς οργανισμοί όπως τα Ηνωμένα Έθνη, το Διεθνές Δικαστήριο και το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο ήρθαν στο προσκήνιο μετά το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Αποσκοπούν στην πρόληψη παγκόσμιων συγκρούσεων, επιτρέπουν καλύτερη συνεργασία και κατανόηση μεταξύ των κρατών, ακόυνε και εκδικάζουν διαφορές και προωθούν και υπερασπίζονται τα ανθρώπινα δικαιώματα.

Αν και το Διεθνές Δίκαιο περιέχει σοβαρά ελλατώματα σχετικά με την αποτελεσματικότητα, την κατάχρηση και την εφαρμογή του παραμένει ‘ενα «ζωντανό μέσο» που πρέπει να εξελιχθεί και όχι να απορριφθεί. Παραμένει το μόνο μέσο που εγγυάται τις αξίες της δημοκρατίας, της ελευθερίας, της εδαφικής ακεραιότητας και του κράτους δικαίου. Είναι η θεσμοποιημένη συνεργασία μεταξύ των χωρών βάσει καθιερωμένων κανόνων και αμοιβαίου σεβασμού της διεθνής τάξης, της ελευθερίας, της δικαιοσύνης και της ανεκτικότητας. Καθορίζει πρότυπα για τη συμπεριφορά των κρατών.

Το ενναλακτικό σενάριο μιας παγκόσμιας αναρχίας και η προσέγγιση «ο ισχυρός έχει πάντα δίκιο» στις διεθνείς σχέσεις είναι μια επιστροφή στον μεσαίωνα και στην δεκαετία του 1930. Όλοι ξέρουμε τι μοιρολατρικά ακολουθεί. Δέν πρέπει να αφήσουμε λαικιστές σαν τον Ντόναλντ Τραμπ να μας επιβάλουν το χάος, την μισανθρωπία και τη βαρβαρότητα. Λαϊκιστές όπως ο Ντόναλντ Τραμπ πρέπει να αντιταχθούν σε κάθε χώρα πριν να είναι πολύ αργά.

Βασίλης Θεοδοσίου Γιαβρής

Δικηγόρος & Πολιτικός Επιστήμονας (Διεθνείς Σχέσεις)

Το Διεθνές Δίκαιο και η Ρωσική Εισβολή στην Ουκρανία

Η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία συνιστά παραβίαση του διεθνούς δικαίου και του Καταστατικού Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών. Παραβιάζει κατάφωρα το άρθρο 2, παράγραφος 4 που δηλώνει ότι ένα κράτος πρέπει να απέχει από την χρήση βίας ή την απειλή χρήση βίας κατά της εδαφικής ακεραιότητας ή της πολιτικής ανεξαρτησίας οποιουδήποτε κράτους.

Ο Χάρτης των Ηνωμένων Εθνών περιέχει δύο εξαιρέσεις από την παραπάνω απαγόρευση. Η πρώτη επιτρέπει στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ να χρησιμοποιήσει βία εκ μέρους του ΟΗΕ για τη διατήρηση της ειρήνης και της ασφάλειας. Ωστόσο, απαιτείται ομόφωνη απόφαση από τα κράτη μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας πριν από μια τέτοια χρήση βίας. Η δέυτερη εξαίρεση είναι το άρθρο 51 που αναγνωρίζει το εγγενές δικαίωμα ενός κράτους για αυτοάμυνα αλλά και για συλλογική αυτοάμυνα έναντι ένοπλης επίθεσης.

Ο Ρώσος Πρόεδρος Πούτιν στην ομιλία του στις 23 Φεβρουαρίου 2022 προσπάθησε να νομιμοποίηση την Ρωσική εισβολή λέγοντας ότι είναι σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο και παρέπεμψε στο άρθρο 51 του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών. Υποστήριξε ότι η εισβολή της Ρωσίας ήταν μια πράξη αυτοάμυνας αλλά και συλλογικής αυτοάμυνας που προστατεύει τόσο τη Ρωσία όσο και τους αυτονομιστικούς θύλακες στο Ντόνετσκ και το Λουχάνσκ από μια ένοπλη επίθεση από την Ουκρανία και το ΝΑΤΟ.

Ωστόσο, οι ισχυρισμοί του Πούτιν στερούνται νομικής αξίας. Πρώτον, η Ουκρανία δεν έχει επιτεθεί στη Ρωσία, ούτε έχει απειλήσει να επιτεθεί στη Ρωσία. Δεύτερον, ενώ το νομικό δόγμα της συλλογικής αυτοάμυνας επιτρέπει σε ένα κράτος να υπερασπιστεί ένα άλλο κράτος που δέχεται επίθεση, οι αυτονομιστικοί θύλακες στο Ντόνετσκ και το Λουχάνσκ δεν είναι κράτη αλλά αποτελούν κυρίαρχο έδαφος της Ουκρανίας. Το άρθρο 51 δεν ισχύει για μη κράτη και δεν μπορεί να το επικαλεστεί η Ρωσία (η οποία πρέπει να σημειωθεί μόνο πριν λίγες μέρες αναγνώρισε αυτούς τους θύλακες ως ανεξάρτητα κράτη – σε αντίθεση με τον υπόλοιπο κόσμο).

Τρίτον, οι ισχυρισμοί της Ρωσίας στερούνται τεκμηριωμένης βάσης, καθώς η Ουκρανία δεν έχει επιτεθεί σε αυτούς τους θύλακες, τουναντίον μάλλον η από Ρωσία οπλισμένη πολιτοφυλακή προσπάθησε να επιβάλει την απόσχιση προκαλώντας ένοπλη σύγκρουση εκεί. Τέλος, ακόμα κι αν η Ρωσία μπορούσε να δώσει μια κάποια νομική αιτιολόγηση στην εισβολή, αυτό δεν δικαιολογεί μια πλήρους κλίμακας εισβολή στην Ουκρανία και την εκτυλισσόμενη ανθρωπιστική καταστροφή.

Διεθνές Δίκαιο και Πολιτική

Η σχέση μεταξύ διεθνούς δικαίου και πολιτικής ήταν πάντα μια πολύπλοκη υπόθεση. Ο βαθμός στον οποίο η εθνική ασφάλεια θα πρέπει να επηρεαστεί από το διεθνές δίκαιο ή από ζητήματα «ηθικής» παραμένει θέμα σοβαρής συζήτησης μεταξύ μελετητών και αξιωματούχων εξωτερικής πολιτικής. Για δεκαετίες η Δύση και οι παγκόσμιοι σύμμαχοί της έχουν υιοθετήσει μια πιο φιλελεύθερη διεθνή άποψη για τις διεθνείς σχέσεις. Έχουν θεσπίσει διεθνείς κανόνες και θεσμούς μεταξύ κρατών με στόχο τη μακροπρόθεσμη συνεργασία και την αποτελεσματική επίλυση διαφορών. Είναι η «θεσμοποιημένη συνεργασία μεταξύ των χωρών βάσει καθιερωμένων κανόνων και αμοιβαίου σεβασμού» που ενστερνίζονται οι υποστηρικτές του φιλελεύθερου διεθνισμού. Προβάλλουν τις αξίες «της διεθνής τάξης, της ελευθερίας, της δικαιοσύνης και της ανεκτικότητας στις διεθνείς σχέσεις». Επιπλέον, οι φιλελεύθεροι διεθνιστές υποστηρίζουν ότι η υιοθέτηση δημοκρατικών αρχών από τα κράτη είναι το κλειδί για τη διασφάλιση της ειρήνης, καθώς οι δημοκρατίες θεωρούνται ότι σπάνια πηγαίνουν σε πόλεμο μεταξύ τους.

Αντίθετα, εισηγητές του πολιτικού ρεαλισμού στις διεθνείς σχέσεις πιστεύουν στην αναρχική φύση του κόσμου. Αμφισβητούν τον βαθμό στον οποίο το διεθνές δίκαιο έχει (ή και πρέπει να έχει) οποιαδήποτε βαρύτητα στη διαμόρφωση της εξωτερικής πολιτικής και της εθνικής ασφάλειας. Οι θεωρητές του ρεαλισμού υποστηρίζουν ότι τα κράτη δεν πρέπει πάντα να συμμορφώνονται με τις νομικές τους υποχρεώσεις, ειδικά όταν κάτι τέτοιο απειλεί εθνικά συμφέροντα. Σημείο αναφοράς της θεωρίας του ρεαλισμού αποτελεί ο Διάλογος των Μήλιων με τους Αθηναίους όπως μας το μεταδίδει ο αρχαίος Ιστορικός και στοχαστής Θουκυδίδης και ιδιαίτερα στην διακήρυξη των Αθηναίων ότι «το πρότυπο της δικαιοσύνης εξαρτάται από την ισότητα της δύναμης να επιβάλλει τη δικαιοσύνη και ότι στην πραγματικότητα οι ισχυροί κάνουν αυτό που τους επιτρέπει η δύναμη τους να κάνουν και οι αδύναμοι αποδέχονται αυτό που πρέπει να δεχτούν λόγο της αδυναμίας τους».

Ηγέτες όπως ο Ρώσος Πρόεδρος Πούτιν, ο πρώην Πρόεδρος των ΗΠΑ Τραμπ, ο Κινέζος Πρόεδρος Σι Τζινπίνγκ και ο Τούρκος Πρόεδρος Ερντογάν εμφανίζονται πιο κοντά στο ρεαλιστικό θεώρημα ότι «η δύναμη παράγει δίκαιο» στις διεθνείς σχέσεις σε αντίθεση με την άποψη που βασίζεται σε πιο δημοκρατικούς και νομικούς κανόνες. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η επίθεση του Πούτιν στην Ουκρανία αποτελεί και επίθεση στη φιλελεύθερη δημοκρατική άποψη του κόσμου.

Είναι νεκρό το Διεθνές Δίκαιο;

Ο Πρόεδρος Πούτιν, στην ομιλία του στις 23 Φεβρουαρίου 2022, και σε προσπάθεια να δικαιολογήσει τις πράξεις του κατήγγειλε ότι στο παρελθόν υπήρξαν Δυτικές παραβιάσεις του διεθνούς δικαίου στο Κοσσυφοπέδιο, το Ιράκ και τη Λιβύη. Φυσικά, αυτό δεν μπορεί να νομιμοποίηση την εισβολής της Ρωσίας στην Ουκρανία σήμερα. Ωστόσο, υπάρχει ένα στοιχείο αλήθειας ότι η απαγόρευση της χρήσης βίας και ο σεβασμός της εδαφικής ακεραιότητας έχει υπονομευθεί σε κάποιες περιπτώσεις από τη Δύση στο παρελθόν. Ωστόσο αυτό δεν καθιστά και δεν πρέπει να καθιστά το διεθνές δίκαιο νεκρό ή άσχετο. Το να το κρίνουμε έτσι είναι λάθος και υπεραπλούστευση.

Το διεθνές δίκαιο είναι αυτό που όλοι επικαλούνται και που διαμορφώνει τη συζήτηση σήμερα. Ενώ ο Πρόεδρος Πούτιν παραβιάζει κατάφωρα τον Χάρτη του ΟΗΕ, εξακολουθεί να προσπαθεί να υπερασπιστεί τη συμπεριφορά του κάνοντας έκκληση σε εξαιρέσεις ή δικαιολογίες που περιλαμβάνονται στον ίδιο τον Χάρτη του ΟΗΕ. Ωστόσο ακόμα πιο σημαντικό είναι ότι, ενώ το διεθνές δίκαιο δεν ήταν σε θέση να εμποδίσει τη Ρωσία να διεξαγάγει πόλεμο εναντίον της Ουκρανίας, υπάρχει νόμος και είναι η παραβίαση αυτού του διεθνούς δικαίου που έχει οδηγήσει σε παγκόσμιες κυρώσεις, διαμαρτυρίες, διαφωνίες και απονομιμοποίηση του Πούτιν και της ρωσικής πολιτικής.

Η απόφαση του Ρώσου Πρόεδρου Πούτιν να εισβάλει στην Ουκρανία σηματοδοτεί το τέλος της μεταψυχροπολεμικής εποχής. Το τι θα ακολουθήσει παραμένει άγνωστο. Ωστόσο, οι αξίες της δημοκρατίας, της ελευθερίας, της εδαφικής ακεραιότητας και του κράτους δικαίου δεν πρέπει ποτέ να εγκαταλειφθούν. Οι δημοκρατίες δεν θα πρέπει να κατευνάσουν αλλά τουναντίον πρέπει ενωμένες να καταπολεμούν την επιθετικότητα και την παραβίαση του διεθνούς δικαίου όπου αυτό διαπράττεται. Βέβαια, οι δημοκρατίες θα πρέπει επίσης να διασφαλίζουν ότι και αυτές οι ίδιες τηρούν αυτές τις αξίες και ότι και οι ίδιες πάντα σέβονται το διεθνές δίκαιο. Τέλος, οι πολίτες των δημοκρατικών κρατών δεν πρέπει ποτέ να θεωρούν δεδομένη τη σημασία του κράτους δικαίου, της δημοκρατίας, του φιλελευθερισμού και των δημοκρατικών θεσμών και θα πρέπει να κατανοήσουν πόσο εύκολα όλα αυτά μπορούν να εξαφανιστούν όταν αυταρχικοί δημαγωγοί αναλαμβάνουν την εξουσία.

Πρέπει να αντιταχθούμε στις πολεμικές ενέργειες του Πρόεδρου Πούτιν.  Όχι μόνο επειδή πρέπει να στηρίξουμε τον ουκρανικό λαό απέναντι στην βία και στην επιθετικότητα, αλλά και επειδή πρέπει να υπερασπιστούμε την ύψιστη αρχή ότι οι σχέσεις μεταξύ κρατών πρέπει πάντα να διαμορφώνονται από το νόμο και τις νομικές αρχές και όχι με τον αυταρχισμό και την επιβολή βίας.

Βασίλης Θεοδοσίου Γιαβρής

Δικηγόρος & Πολιτικός Επιστήμονας (Διεθνείς Σχέσεις)