Εδώ και πολύ καιρό, ο Αμερικανός πρόεδρος έχει καταστήσει σαφές ότι δεν σέβεται το κράτος δικαίου και το Διεθνές Δίκαιο. Μάλιστα, μόλις πριν από λίγες ημέρες δήλωσε ότι «δεν χρειάζομαι το διεθνές δίκαιο» και ότι ο μόνος φραγμός της παγκόσμιας εξουσίας του είναι η «δική του ηθική» και το «δικό του μυαλό». Η περιφρόνηση του Διεθνούς Δικαίου ήταν εμφανής σε όλους όταν δήλωσε ότι οι ΗΠΑ θα «καταλάβουν» και θα «κατέχουν» τη Λωρίδα της Γάζας. Το επιβεβαίωσε όταν διέταξε στρατιωτική δράση των ΗΠΑ κατά της Βενεζουέλας και τη σύλληψη του αρχηγού του κράτους της, κάτι που πιθανότατα συνιστά παραβίαση του άρθρου 2 παράγραφος 4 του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών.
Η ρητορική του Τραμπ δεν αποτελεί μόνο κάποια αλλοπρόσαλλα λόγια που εκφράζονται από ένα ασταθές άτομο. Αποτελούν τη βάση μιας στρατηγικής. Εκφράζουν το δίκαιο του δυνατού, δηλαδή ότι σε αυτο τον κόσμο μόνο «ο ισχυρός είναι σωστός». Αποτελούν βασικό δόγμα των σύγχρονων ακροδεξιών λαϊκιστικών ιδεολογιών που στο όνομα της ψευδο-«κυριαρχίας» αγνοούν το Διεθνές Δίκαιο, τα ανθρώπινα δικαιώματα, τους παγκόσμιους και περιφερειακούς θεσμούς, το ελεύθερο εμπόριο και τη διεθνή φιλελεύθερη τάξη. Αγνοούν τους θεσμούς και τα νομικά δόγματα που η ίδια οι ΗΠΑ πρωτοστάτησαν στην οικοδόμησή τους και που για πολλές δεκαετίες υπερασπιζόταν. Όμως ο λαϊκισμός δεν αποτελεί απο μόνο του μια ιδεολογία – αποτελεί μόνο μια στρατηγική για την απόκτηση και τη διατήρηση της εξουσίας.
Αυτό που πολλοί άνθρωποι στη Δύση, και ιδιαίτερα οι νέοι, αδυνατούν να καταλάβουν είναι ότι η ειρήνη και η ευημερία που ακολούθησαν τους δύο Παγκόσμιους Πολέμους δεν υπήρξε τυχαία. Ήταν το αποτέλεσμα της υιοθέτησης μιας διεθνούς παγκόσμιας τάξης που βασιζόταν σε διεθνείς νομικούς κανόνες, στη φιλελεύθερη δημοκρατία, στις ελεύθερες αγορές και τα ανθρώπινα δικαιώματα - που προωθούσε τη λογοδοσία, τη συνεργασία και την κατανόηση μεταξύ των κρατών.
Εάν δεν υπάρχει διεθνές δίκαιο, εάν δεν υπάρχουν διεθνείς δικαστήρια, τότε ποιος καθορίζει τι είναι σωστό και τι λάθος; Εάν δεν υπάρχουν οριοθετημένες συμφωνημένες αρχές συμπεριφοράς, τότε τι εμποδίζει οποιοδήποτε κράτος να αναλάβει μονομερώς οποιαδήποτε ενέργεια επιθυμεί; Όταν ο Τραμπ δηλώνει ότι η Γροιλανδία είναι απαραίτητη για τις ΗΠΑ και ως εκ τούτου θα την προσαρτήσει με τη χρήση βίας, τότε τι εμποδίζει την Κίνα να κάνει το ίδιο με την Ταϊβάν ή τη Ρωσία με τη Βαλτική και την Πολωνία, η και την Τουρκία με την Ελλάδα και την Κύπρο; Όταν ο Τραμπ δηλώνει ότι μόνο και μόνο επειδή «η Δανοί είχαν μια βάρκα εκεί πριν από 500 χρόνια δεν σημαίνει ότι τους ανήκει η γη», τότε τι εμποδίζει την Κίνα ή την Ιαπωνία να επαναλάβουν αυτόν τον ισχυρισμό κατά της Αυστραλίας ή της Νέας Ζηλανδίας; Τουναντίον, θα μπορούσε κανείς να υποστηρίξει ότι τους προσκαλεί να το κάνουν.
‘Εξαρση λαϊκισμού
Γιατί ένα μεγάλο πολιτικό κύμα λαϊκισμού έχει κάνει την εμφάνισή του την τελευταία δεκαετία στις ΉΠΑ και στις δυτικές Δημοκρατίες; Γιατί άνθρωποι γοητεύονται απο ηγέτες σαν τον Τραμπ και τη λαϊκιστική ακροδεξιά πολιτική του; Γιατί υπάρχει αυξανόμενη δυσπιστία προς τους δημοκρατικούς θεσμούς; Η απάντηση δεν είναι απλή γιατι ο λαϊκισμός είναι μία σύνθετη αναλυτική έννοια.
Ο λαϊκισμός συνδέεται στενά με καταστάσεις κρίσης. Οι επιπτώσεις της παγκόσμιας χρηματοπιστωτικής κρίσης το 2008 δεν μπορούν να υποτιμηθούν. Εξακολουθεί να αντηχεί σήμερα, καθώς επέφερε ένα σημαντικό πλήγμα στις δυτικές οικονομίες και υπονόμευσε την πίστη στην πολιτική και οικονομική τάξη και το χρηματοπιστωτικό σύστημα. Η πανδημία COVID-19 επιδείνωσε την άνοδο του λαϊκισμού. Ο προσωρινός περιορισμός ατομικής κυκλοφορίας, αυστηρές νομοθεσίες, η επιβολή υποχρεωτικού εμβολιασμού και η οικονομική ανασφάλεια προκάλεσαν αντισυστημική ρητορική και οργανωμένη παραπληροφόρηση, προπαγάνδα και διασπορά ψευδών ειδήσεων.
Η υπερ-παγκοσμιοποίηση που έλαβε χώρα τα τελευταία τριάντα χρόνια, ενώ παρήγαγε μεγάλα οφέλη όπως η οικονομική ανάπτυξη και η τεχνολογική πρόοδος, προκάλεσε επίσης ανισότητες και αποβιομηχάνιση στον δυτικό κόσμο. Πολλοί εργαζόμενοι εργοστασίων έχασαν τις δουλειές τους λόγω της μετεγκατάστασης παραγωγής στην Κίνα και σε άλλες αναπτυσσόμενες χώρες.
Τέλος, η μερική υιοθέτηση απο Δυτικές κυβερνήσεις της «κουλτούρας της αφύπνισης / woke culture» και ζητήματα όπως το μεταναστευτικό αποξένωσαν αρκετούς ανθρώπους και προκάλεσαν αντίσταση και συσσωρευμένο θυμό. Οι λαϊκιστές κατάφεραν να εκμεταλλευτούν αυτά τα φαινόμενα κατηγορώντας τις πολιτιστικές ελίτ ότι δεν έχουν επαφή με τους απλούς ανθρώπους. Δυστυχώς πολλές κυβερνήσεις δεν αφιέρωσαν χρόνο για να ενημερώσουν σωστά, πλήρως και αποτελεσματικά τον κόσμο και να δημιουργήσουν συναίνεση για αλλαγή. Ως αποτέλεσμα, ο δημόσιος διάλογος έχει συχνά καταληφθεί από συντονισμένες εκστρατείες παραπληροφόρησης, να επικρατεί η φασαρία και τα συνθήματα, και να εκτοπίζεται η ουσιαστική συζήτηση για κρίσιμα ζητήματα.
Ολιγάρχες τεχνολογίας και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης
Η άνοδος του λαϊκισμού έχει υποβοηθηθεί και ενθαρρυνθεί σημαντικά από τη δραστική εξάπλωση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Ενώ πλατφόρμες όπως το X (πρώην Twitter), το Facebook και το Tik Tok έχουν δώσει φωνή σε όλους τους ανθρώπους και από αυτή την άποψη έχουν εκδημοκρατίσει την πολιτική συμμετοχή, έχουν επίσης επιτρέψει τη παραπληροφόρηση, την εξτρεμιστική ρητορική και την πολιτική χειραγώγηση. Οι πλατφόρμες ελέγχονται από μια μικρή ομάδα δισεκατομμυριούχων ολιγαρχών τεχνολογίας, συνήθως με έδρα τις ΗΠΑ. Στο όνομα της «ελευθερίας του λόγου» επιτρέπουν, αν όχι ενθαρρύνουν, μια τέτοια παραπληροφόρηση για τις δικές τους προσωπικές ατζέντες και πολιτικές πεποιθήσεις. Η υποστήριξη του Έλον Μασκ στο ακροδεξιό πολιτικό κόμμα Εναλλακτική για τη Γερμανία (AfD) κατά τις γερμανικές εκλογές του 2025 και η εμφάνισή του στις εκδηλώσεις τους είναι απόδειξη αυτού.
Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ενισχύουν συστηματικά συγκεκριμένο πολιτικό περιεχόμενο και καταστέλλουν συστηματικά άλλα. Διαμορφώνουν άποψεις και χειραγωγούν τους χρήστες. Οι αλγόριθμοι δημιουργούν θαλάμους ηχούς (echo chambers) ψευδούς περιεχομένου στους οποίους τα άτομα εκτίθενται κυρίως σε πληροφορίες που ενισχύουν τις προκαταλήψεις τους. Οι αλγόριθμοι προωθούν περιεχόμενο που προκαλεί αλληλεπίδραση (likes, shares), ανεξάρτητα από την ακρίβειά του – δεν υπάρχει μηχανισμός επαλήθευσής του. Ευνοούν το εντυπωσιακό περιεχόμενο που προωθεί τον θυμό και τον φόβο, καθώς είναι πιο πιθανό να υπάρχει μεγάλη αλληλεπίδραση και να γίνει κάτι «viral» όταν υπάρχει θυμός και συναισθηματική αντίδραση. Πολύ σπάνια μια θετική πολιτική δήλωση η θετική είδηση θα γίνουν «viral» στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Οι πολιτικοί που τροφοδοτούν τον θυμό, το μίσος και επενδύουν σε παιχνίδια επίρριψης ευθυνών και θεωρίες συνωμοσίας γίνονται εύκολα τάση και τυγχάνουν μεγάλης προβολής και προώθησης. ‘Έτσι, η απαξίωση των θεσμών και των πολιτικών αντιπάλων ειναι κατι εύκολο αφού η ταχύτητα με την οποία διαδίδονται ψευδείς πληροφορίες είναι πολύ μεγαλύτερη από την ταχύτητα επαλήθευσής τους.
Σήμερα, περισσότερο από ποτέ οι Δυτικές δημοκρατίες δέχονται επίθεση. Δέχονται εσωτερική επίθεση από εκείνους που ζητούν την επιστροφή στον μεσαίωνα. Από μεγιστάνες των μέσων κοινωνικής δικτύωσης στις ΗΠΑ που επιθυμούν να παρέμβουν στις ευρωπαϊκές εκλογές και να υποστηρίξουν ακροδεξιά λαϊκιστικά κόμματα όπως το κόμμα Μεταρρύθμιση του Ηνωμένου Βασιλείου του Νάιτζελ Φάρατζ, ο Εθνικός Συναγερμός της Μαρί Λεπέν, το κόμμα Εναλλακτική για τη Γερμανία (AfD) και τον Βίκτορ Όρμπαν στην Ουγγαρία. Ο κοινός παρονομαστής όλων αυτών είναι ο ακραίος εθνικισμός η ρητορική τους κατά της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Παρόμοιες παρεμβάσεις γίνονται στον Καναδά και την Αυστραλία. Δυστυχώς, δεν υπάρχουν ευρωπαϊκές πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης που να έχουν εκατομμύρια χρήστες. Η Ευρώπη είναι ευάλωτη γιατί έχει χάσει τον έλεγχο των μέσων κοινωνικής δικτύωσης τα οποία υπαγορεύονται από τις ΗΠΑ και την Κίνα.
Εξωτερικές παρεμβάσεις στις δημοκρατικές διαδικασίες
Συντονισμένες εξωτερικές παρεμβάσεις γίνονται στις ευρωπαϊκές, αμερικανικές και αυστραλιανές εκλογές με μεγάλες εκστρατείες επιρροής στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Ρωσικά bots «χακάρουν» αλγόριθμους, χιλιάδες ψεύτικοι λογαριασμοί μπορει να κατακλύσουν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης με δεκάδες ή εκατοντάδες χιλιάδες αναρτήσεις σε μία μόνο ημέρα. Στόχος της εξωτερικής παρέμβασης είναι η διαστρέβλωση και η ψευδής παρουσίαση γεγονότων. Υπαρκτά προβλήματα διογκώνονται τεχνητά, υπάρχει διασπορά ψευδών ειδήσεων, διαστρέβλωση γεγονότων, προώθηση της ρητορικής μίσους και χειραγώγηση των συναισθημάτων των ανθρώπων. Στόχος είναι η δημιουργία χάους προκειμένου να ενθαρρυνθεί η απώλεια της εμπιστοσύνης των πολιτών στους δημοκρατικούς θεσμούς και να διαλύσουν τις δυτικές κοινωνίες.
Τουναντίον, μέχρι σήμερα, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν αποτελούν σημαντικό πρόβλημα για χώρες όπως η Ρωσία, τη Κίνα και την Τουρκία, καθώς δεν είναι πλήρεις δημοκρατίες. Αυτές οι χώρες είτε απαγορεύουν εντελώς τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είτε τα καταστέλλουν σε μεγάλο βαθμό σε περιόδους αναταραχής. Για παράδειγμα, το Facebook και το X (πρώην Twitter) απαγορεύονται στην Κίνα και τη Ρωσία, ενώ σε πολλές περιπτώσεις έχουν μπλοκαριστεί και λογοκριθεί έντονα στην Τουρκία.
Το Διεθνές Δίκαιο
Το Διεθνές Δίκαιο και οι διεθνείς οργανισμοί όπως τα Ηνωμένα Έθνη, το Διεθνές Δικαστήριο και το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο ήρθαν στο προσκήνιο μετά το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Αποσκοπούν στην πρόληψη παγκόσμιων συγκρούσεων, επιτρέπουν καλύτερη συνεργασία και κατανόηση μεταξύ των κρατών, ακόυνε και εκδικάζουν διαφορές και προωθούν και υπερασπίζονται τα ανθρώπινα δικαιώματα.
Αν και το Διεθνές Δίκαιο περιέχει σοβαρά ελλατώματα σχετικά με την αποτελεσματικότητα, την κατάχρηση και την εφαρμογή του παραμένει ‘ενα «ζωντανό μέσο» που πρέπει να εξελιχθεί και όχι να απορριφθεί. Παραμένει το μόνο μέσο που εγγυάται τις αξίες της δημοκρατίας, της ελευθερίας, της εδαφικής ακεραιότητας και του κράτους δικαίου. Είναι η θεσμοποιημένη συνεργασία μεταξύ των χωρών βάσει καθιερωμένων κανόνων και αμοιβαίου σεβασμού της διεθνής τάξης, της ελευθερίας, της δικαιοσύνης και της ανεκτικότητας. Καθορίζει πρότυπα για τη συμπεριφορά των κρατών.
Το ενναλακτικό σενάριο μιας παγκόσμιας αναρχίας και η προσέγγιση «ο ισχυρός έχει πάντα δίκιο» στις διεθνείς σχέσεις είναι μια επιστροφή στον μεσαίωνα και στην δεκαετία του 1930. Όλοι ξέρουμε τι μοιρολατρικά ακολουθεί. Δέν πρέπει να αφήσουμε λαικιστές σαν τον Ντόναλντ Τραμπ να μας επιβάλουν το χάος, την μισανθρωπία και τη βαρβαρότητα. Λαϊκιστές όπως ο Ντόναλντ Τραμπ πρέπει να αντιταχθούν σε κάθε χώρα πριν να είναι πολύ αργά.
Βασίλης Θεοδοσίου Γιαβρής
Δικηγόρος & Πολιτικός Επιστήμονας (Διεθνείς Σχέσεις)
No comments:
Post a Comment